Table of Contents
Boeken die ruiken naar Vlaanderen
Boeken over Vlaamse cultuur
Er is een soort boek dat je openslaat en waarvan je na drie bladzijden denkt: dat ken ik. Niet omdat je het al gelezen hebt, maar omdat de kamer erin je bekend voorkomt. Het ruikt naar soep, naar natte jassen aan de kapstok en naar een tante die altijd iets te veel zegt aan tafel. Boeken over Vlaamse cultuur kunnen dat, als ze goed gekozen zijn.
Daarom stel ik hier geen top tien samen. Ik zet een kast in elkaar, naar wat je wilt voelen en weten. Neem er een stoel bij.
Waarom een boek over eigen gebruiken anders leest dan een toeristenfolder
Een toeristenfolder vertelt je wat er te zien is. Een goed boek over volkscultuur vertelt je waarom je grootmoeder op een bepaalde dag pannenkoeken bakte, en waarom niemand dat ooit heeft uitgelegd. De folder spreekt tegen een bezoeker, het boek tegen iemand die al aan tafel zit.
Dat verschil merk je meteen aan de toon. De folder gebruikt superlatieven: de mooiste, de oudste, de beroemdste. Het boek gebruikt bijzaken: de naam van een dorpsfeest, het woord dat in het ene dorp zus klinkt en in het volgende zo, de liedjes die nergens zijn opgeschreven en die toch iedereen kent.
Wie zoekt naar boeken over Vlaamse cultuur zoekt dus zelden naar informatie alleen. Je zoekt een spiegel die iets vriendelijker is dan de echte. Zo’n boek hoeft niet alles te weten. Het moet wel weten hoe het bij ons klinkt.
Voor wie wil weten waar ons feestjaar vandaan komt
Dit is het schap voor de nieuwsgierigen. Het jaar loopt bij ons van Lichtmis, op 2 februari, met zijn pannenkoeken, tot Sinterklaas in december, en in het midden zitten een heleboel dagen die we vieren zonder nog te weten waarom. Sint-Maarten staat al voor de deur: op 11 november trekken kinderen in veel Vlaamse dorpen met lichtjes rond, sommige nog met uitgeholde bieten.
Ik heb elders de oorsprong van het Vlaamse feestjaar uitgeschreven, van Lichtmis tot Sinterklaas. Wie daarna meer wil, zoekt in de bibliotheek op het schap volkskunde. Dat staat vaak een beetje verstopt, tussen de streekgeschiedenis en de heemkundige uitgaven, en net daar liggen de beste vondsten.
Zo herken je het boek dat je nodig hebt:
- Het zegt waar het zijn verhaal vandaan heeft: een oud document, een verzamelaar, een dorpsarchief.
- Het durft te schrijven dat men het niet zeker weet. Over veel feesten bestaan twee of drie verklaringen, en een eerlijk boek zet ze naast elkaar.
- Het houdt rekening met verschillen tussen streken. Wat in Limburg gebeurt, hoeft in West-Vlaanderen niet te gebeuren.
Zo’n boek leest als een lange wandeling door het jaar. Je krijgt er geen les van, wel veel goesting om volgend jaar iets anders te doen op 11 november.
Voor wie verliefd is op woorden, spreuken en gezegden
Sommige lezers worden warm van één zin. “Het is hier niet pluis.” “Hij heeft een vaste huur in dat café.” Je weet wat het betekent, maar je zou niet kunnen zeggen waar het vandaan komt.
Voor die lezers bestaan twee soorten boeken. De eerste is het spreukenboek, dat spreekwoorden en gezegden verzamelt en uitlegt. De tweede is het woordenboek dat de herkomst van woorden nagaat, zoals het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands. Dat laatste is geen boek om in één keer uit te lezen. Het hoort bij de koffie, op een zondagochtend, waar je er één woord uit opzoekt en een uur later nog altijd bezig bent.
Over spreekwoorden schreef ik al eens zeven die we dagelijks zeggen zonder te weten wat ze betekenen. Zulke zinnen blijken vaak te zijn ontstaan in een werkplaats, een stal of een kerk, en vervolgens het huis te zijn binnengeslopen.
Let bij een spreukenboek op twee dingen. Staat er een bron bij, of een streek? En geeft het toe dat sommige verklaringen gokwerk zijn? Dan kan je het vertrouwen. Een boek dat bij elk gezegde een stellig oud verhaal weet te vertellen, weet meestal minder dan het beweert.
Verhalen en romans waarin Vlaanderen mee aan tafel zit
Soms leer je meer over een volk uit een roman dan uit tien naslagwerken. De mensen in een goed verhaal eten, vloeken, bidden en zwijgen zoals wij, en je merkt het pas als je het herkent.
Een paar namen waar ik zonder aarzelen naar wijs, omdat het gevestigde klassiekers zijn:
- Pallieter van Felix Timmermans. Een man die zo van het leven geniet dat het bijna onbeleefd wordt tegenover wie zich zorgen maakt. Het boek is een lof op het seizoen, op eten en op de zon. Je leest het met een glimlach en een heel klein beetje jaloezie.
- De Witte van Ernest Claes. Een dorpsrakker met een knap stel streken in zijn hoofd. Het boek is warm, plagerig en vol dorpsfiguren die je meteen herkent, ook als je nooit in zo’n dorp hebt gewoond.
- De vlaschaard van Stijn Streuvels. Een zwaarder boek, over boeren aan de Leie, over vlas en over een vader en een zoon die elkaar niet begrijpen. Het is een roman voor een regenachtige zondag, met de kachel aan.
- Het verdriet van België van Hugo Claus. Een omvangrijke roman over een jongen die opgroeit in West-Vlaanderen in en na de oorlog, tussen kostschool, geloof en een gezin vol geheimen. Het is geen lichte lectuur, maar wie wil begrijpen hoe het bij ons thuis kon aanvoelen, vindt er veel in.
- De Leeuw van Vlaanderen van Hendrik Conscience. Het verhaal dat jarenlang de Vlaamse verbeelding voedde. Je leest het vandaag anders dan toen, en dat is precies wat het interessant maakt.
Zes of zeven dikke boeken vol Vlaanderen op één schap is veel. Begin met het boek dat je het meest nieuwsgierig maakt, niet met het boek waarvan je vindt dat je het zou moeten lezen.
Streekboeken, kookboeken en het schrift van je grootmoeder
Het mooiste schap is soms geen schap. Het is een la in de keuken.
Een streekkookboek vertelt wat er in een bepaalde streek op tafel kwam en waarom: waar het water zit, wat de grond geeft, welke feestdag welke pot nodig heeft. Een goed exemplaar bevat meer dan recepten. Het vertelt hoe men toen sprak over eten, en dat is zelden hetzelfde als vandaag. Wie wil proeven wat de lage landen in de zomer op tafel zetten, kan beginnen bij de typische zomergroenten van de lage landen.
Dan is er het schrift van je bomma, of dat van een tante: een cahier met vlekken, hoeveelheden als “een goeie klets” en een ingrediënt dat niemand nog kent. Dat schrift is een boek over Vlaamse cultuur, ook al staat er geen titel op. Het is het enige exemplaar ter wereld.
Een streekboek is ook de moeite waard als het over één gemeente gaat. De heemkundige kring in je buurt heeft vaak boekjes liggen over een straat, een kapel of een café dat nu een bakkerij is. Ze zijn bescheiden uitgegeven en brengen je dichter bij huis dan eender welke bestseller.
Hoe herken je een goed boek over volkscultuur, en welke laat je beter in de winkel
Er zijn boeken die je bijna elke winkel instuurt met een glanzende kaft en een grote belofte. Sommige zijn goed. Andere hebben vooral een mooie omslag. Daar zijn een paar tekens voor.
Neem mee naar de kassa:
- Boeken die vertellen waar ze iets vandaan hebben, met bronnen of minstens met een lijst waarmee je verder kan zoeken.
- Boeken die een streek of een dorp benoemen en niet doen alsof “de Vlaming” overal hetzelfde eet, zingt of gelooft.
- Boeken waarin ook de eigenaardigheden staan: de gebruiken die verdwijnen, de feesten die in de vorm veranderden.
- Boeken die je laten glimlachen. Een boek over feesten mag best vrolijk zijn.
Laat staan in het rek:
- Boeken die bij elk gebruik een stellig, heel oud verhaal vertellen, zonder een enkele bron.
- Boeken die vooral zeggen hoe “echt Vlaams” iets is, in plaats van te vertellen wat het is.
- Boeken die Vlaanderen verkleinen tot een handvol clichés: friet, bier, wielrennen. Daar zit iets van waarheid in, maar het is de achterkant van de ansichtkaart.
- Boeken die je met een opgeheven vingertje toespreken. Wij hebben genoeg tantes voor dat werk.
Een laatste test: sla het boek ergens in het midden open en lees één bladzijde. Hoor je een stem, of lees je een catalogus? Een goed boek over volkscultuur heeft een stem.
Welk boek ligt er bij jou op het nachtkastje?
Mijn kast is nog niet vol, en ze wordt het nooit helemaal. Elke lezer kent een boek dat ik hier niet noemde: een streekroman die zijn weg vond naar één familie, een uitgave van de plaatselijke heemkring, een oud schoolboek met spreuken voorin, een kookschrift dat nergens te koop is.
Dat zijn de boeken die deze kast het meest nodig heeft. Ze hoeven niet beroemd te zijn en ze hoeven niet gedrukt te zijn. Ze moeten alleen kloppen, en bij jou thuis horen.
Vertel in de reacties welk boek jou het meest een Vlaming deed voelen, en welk verhaal of gebruik uit je eigen familie er nog in ontbreekt. Ik lees ze allemaal, met een kopje koffie ernaast. ☕