Table of Contents
De boekenkast voor wie wil weten waarom wij doen wat wij doen
Noeken over Vlaamse cultuur en gebruiken
Een boekenkast zegt veel over wie ervoor staat. Deze kast staat vol met de vraag waarom wij doen wat wij doen: waarom we met Sinterlaas schoentjes zetten, waarom een mens “de kat uit de boom kijkt” en waarom grootmoeder nooit iets weggooide dat nog een tweede leven kon krijgen.
Ik heb de kast ingedeeld naar soort nieuwsgierigheid, want een bestsellerlijst vertelt je niet wat bij jou past. Elk boek krijgt één zin die zegt voor wie het bedoeld is. Alle titels bestaan, maar uitgaven en herdrukken verschillen. Zoek dus op titel en auteur in de bibliotheek of in een tweedehandsboekenwinkel.
Eerst even de koffie zetten. Hoe je een boek kiest dat bij jouw nieuwsgierigheid past?
Zet de koffie, schuif een stoel bij en vraag jezelf af waar je het vaakst blijft haperen. Dat is meestal een betere gids dan een recensie.
Blijf je hangen bij een feest dat je elk jaar viert zonder te weten waarom? Dan zoek je boeken over de jaarkring. Hoor je jezelf een gezegde uitspreken dat je eigenlijk niet begrijpt? Dan zoek je woorden. Is er een dorp, een heuvel of een rivier waar je je thuis voelt? Dan zoek je verhalen van een streek. En denk je soms aan de keuken, de kachel en de stoel van je grootmoeder? Dan zoek je het dagelijks leven van vroeger.
Je hoeft niet te kiezen. Het loont wel om bij één soort te beginnen en dat boek uit te lezen. De kast groeit vanzelf, want elk boek verwijst naar het volgende. 📚
Voor wie wil weten waar het feest vandaan komt. Boeken over het jaar en zijn gebruiken
Wie het hele kalenderjaar wil overzien, vindt weinig beter dan het stuk dat hier al op de site staat: een Vlaams feestjaar, van Lichtmis tot Sinterklaas. Daarna heb je een paar boeken nodig die verder gaan dan een artikel.
- Het kindeken Jezus in Vlaanderen van Felix Timmermans. Het is een verhaal voor wie het kerstverhaal graag in onze eigen streek ziet gebeuren, met onze figuren en onze toon.
- Boerenpsalm, eveneens van Timmermans. Hij volgt een boer door de seizoenen heen, dus het past bij wie het jaar liever voelt dan opsomt.
- The Stations of the Sun van Ronald Hutton. Het gaat over de feestkalender van de Britse eilanden en is Engelstalig, maar het toont hoe een ritueel jaar wordt opgebouwd. Daarmee wordt het een leesbril voor onze eigen kalender, en dat is iets voor lezers die graag vergelijken.
Het is geen volledige verzameling. Het geeft je wel drie manieren om naar hetzelfde jaar te kijken: als verhaal, als landbouwkalender en als vergelijking.
Voor wie van woorden houdt. Boeken over spreekwoorden, gezegden en taal
Gezegden zijn de fossielen van de taal. We gebruiken ze zonder nadenken en meestal zonder te weten wat erachter zit. Een eerste aanzet vind je in zeven spreekwoorden die we dagelijks zeggen zonder te weten wat we zeggen. Wie daarna meer wil, kan deze richting uit.
- Spreekwoorden en zegswijzen afkomstig van oude gebruiken en volksgeloof van Alfons De Cock. De titel zegt al wat het doet: het zoekt de oude gewoonte achter de uitdrukking, en dat is voor wie wil weten waar een zegswijze echt vandaan komt.
- Spreekwoordenboek der Nederlandsche taal van P.J. Harrebomée. Het is een negentiende-eeuws naslagwerk in meerdere delen, bedoeld voor wie graag urenlang in een oud woordenboek bladert zonder iets bepaalds te zoeken.
- Van Dale Idioomwoordenboek. Dit is het gewone werkpaard voor wie vandaag wil nakijken wat een uitdrukking betekent.
En dan is er nog Bruegel, die al in 1559 een schilderij maakte met tientallen spreekwoorden van zijn tijd. Het is geen boek, maar je kunt het naast elk spreekwoordenboek leggen en je eigen lijstje opmaken van wat nog in gebruik is.
Voor wie zich thuis voelt in een streek. Volksverhalen, sagen en lokale tradities
Een streek heeft zijn eigen verhalen, en die staan zelden in één boek. Daarom beginnen we met drie titels die in heel Vlaanderen gekend zijn, en geven we daarna een tip voor je eigen hoek.
- Van den vos Reynaerde. Dit is een Middelnederlands dierenepos over een sluwe vos, en het is te lezen in moderne bewerkingen. Het past bij wie een schelm graag een leuk verhaal gunt.
- De legende van Tijl Uilenspiegel van Charles De Coster. Het is een roman uit de negentiende eeuw met een Vlaamse zwerver als hoofdfiguur, voor wie van een kluchtig en tegelijk ernstig verhaal houdt.
- Kinderspel en kinderlust in Zuid-Nederland van Alfons De Cock en Isidoor Teirlinck. Het verzamelt spelletjes en rijmpjes uit de kindertijd van toen, dus het is voor wie nog een versje van op de speelplaats in zijn hoofd heeft.
Voor het lokale deel is er geen vaste titel, maar wel een goede route. Kijk in de bibliotheek van je eigen gemeente naar de plank over streekgeschiedenis, of informeer bij de plaatselijke heemkundige kring. Zulke kringen geven vaak boekjes uit over gebruiken die in geen enkele grote uitgave staan. Je weet dan niet welk boekje je krijgt, en dat is net de bedoeling.
Voor wie nieuwsgierig is naar de keuken en de stoel van grootmoeder: het dagelijkse leven van vroeger
Het dagelijks leven van vroeger staat in romans vaak beter beschreven dan in geschiedenisboeken. Romans vertellen wat men aan tafel at, hoe men sprak en wat men niet zei. Drie titels die dat doen:
- De vlaschaard van Stijn Streuvels. Het gaat over een boerengezin dat vlas teelt, en het is voor wie wil voelen hoe zwaar een boerenjaar was.
- De Witte van Ernest Claes. Het volgt een dorpsjongen in Zichem, dus het is voor wie van kinderstreken en dorpsleven houdt.
- Dromen van Cocagne van Herman Pleij. Het gaat over middeleeuwse fantasieën over het volmaakte leven, en over luilekkerland als het antwoord van mensen die honger kenden. Het is voor wie benieuwd is wat men zich vroeger bij een rijk gedekte tafel voorstelde.
Een tip als je zelf een idee hebt van wat je zoekt: vraag aan een oudere in de familie welke roman het dichtst bij haar jeugd komt. Het antwoord zegt veel, en je krijgt er meestal een verhaal bij, zonder dat je erom hoeft te vragen.
Wat Vlaanderen en Nederland delen, en wat enkel van ons is
We delen veel, en dat is geen toeval. Wie een taal deelt, deelt ook een groot deel van zijn middeleeuwen, zijn spreekwoorden en zijn heiligen. Vier boeken om dat te onderzoeken:
- Herfsttij der middeleeuwen van Johan Huizinga. Het beschrijft het leven en denken in de late middeleeuwen in Frankrijk en de Bourgondische Nederlanden, een wereld waar Vlaanderen volop in zat.
- Hoe God verdween uit Jorwerd van Geert Mak. Het is het verhaal van één Fries dorp over een lange periode, en het is voor wie wil weten hoe een Nederlands dorp zich van het onze onderscheidt.
- Het klauwen van de leeuw van Marc Reynebeau. Het gaat over de Vlaamse identiteit, en het is voor wie benieuwd is hoe een gevoel van “wij” is ontstaan.
- Van den vos Reynaerde, die hierboven al stond. Het is een tekst die aan beide kanten van de grens als eigen wordt beschouwd, en dat zegt genoeg.
Een goede oefening is om Mak naast Streuvels te leggen en te letten op wat vertrouwd klinkt en wat vreemd. Dat verschil zit zelden in de grote dingen. Het zit in een woord, in een zinswending of in de manier waarop iemand een gebruik als vanzelfsprekend noemt. Wat vreemd klinkt, is meestal het eigene van de ander. Wat zonder nadenken klinkt, is meestal het eigene van ons.
Welk boek lag er bij jou thuis op het nachtkastje?
Dit is een kleine kast, en ze is nog lang niet vol. Mijn lijst bevat alleen wat ik kan benoemen. Wat bij jou thuis stond, kent iemand anders misschien nog niet.
Welk boek over onze gebruiken heeft jou ooit doen zeggen… zo kende ik het nog niet?
Of welk verhaal kreeg je thuis mee dat in geen enkel boek staat? Deel het in de reacties, dan zetten we het samen in de kast.